|
در میان ما، در باب سینمای مستند (مستند جهان و مستند ایران) حکم ها و جزم ها و "این است و جز این نیست" های زیادی مطرح می شود و مسائلی هستند که با افراط و تفریط دیده می شوند ، موضوع دعواهای جوراجورند و حجاب مشاهده و نقد روشن این سینما واقع می شوند. در این نوشته چند عنوان از این مقولات را دست چین کرده و در بارۀ هرکدام نظر و نگاه خودم را به اختصار مطرح می کنم، با این امید که زمینه ساز بحث ها و گفت و گوهای جانانه تری شوند؛ چون به نظر می رسد هر علاقه مند پیگیر سینمای مستند با چنین جزم هایی برخورد دارد و می تواند بر این عریضه بیفزاید.
ابتدا لازم می بینم در بارۀ دو مسئله تعریفم را بیان کنم؛ مسائلی که در همۀ عناوین مطرح در این نوشته بستر نگاه و نقد من است و مدام به آن ها رجوع می شود :
اول این که سینمای مستند چون سینماست و سینما چون هنر است (چه مستند، چه داستانی و چه انیمیشن آن)، پس فیلم مستند یک فعالیت خلاقانه و معطوف به هنرمندی و تکنیک ورزی و حس و نظر فیلم ساز است و از این بابت تفاوتی میان آن با سینمای داستانی یا انیمیشن نیست. مواد خبری و آرشیوی و مقولۀ ثبت واقعیت و نمایش واقعیت و دیگر امور مکانیکی مربوط به این نوع ارتباط غیر خلاقانه با واقعیت را من به "سینما"ی مستند مربوط نمی دانم و شاید با "اثر مستند" یا "تصویر مستند" – و نه فیلم مستند - خواندن آن ها سوء تفاهم موجود و مطرح تا حدودی رفع شود.
و دوّم این که سینمای مستند را چه می بینم ؟ به باور من سینمای مستند مجموعۀ فیلم هایی است که "واقعیت" را "موضوع" می کنند و "در میان" می گذارند و با آن "درگیر" می شوند، و نه این که واقع گرا و لزوما" بیان گر یا ارائه کننده و نمایش دهندۀ واقعیت باشند. به این معنی سینمای مستند را واقع گراتر از سینمای داستانی نمی دانم و دخالت مستندساز را در امر فیلم سازی و جزییات آن اصلا" کم تر از فیلم ساز سینمای داستانی نمی بینم. مستندساز می تواند واقعیت را نشان دهد، گزارش کند، نقد و تحلیل علمی یا شخصی کند، آن را به بازی بگیرد، متصوّر و متخیّلش کند، با آن چالش داشته باشد، نفی اش کند یا حتی به تحریف آن بپردازد. در همۀ این موارد، به رغم برخوردها و رویکردهای متفاوت و حتی متضاد فیلم ساز، چون امر واقع و زنده به عنوان یک عامل بیرون از فیلم ساز ، موضوع فیلم است و فیلم بر اساس در میان گذاشتن یک امر واقع و رویارویی با آن شکل می گیرد، یک فیلم مستند است. در این رویارویی، بر بستر و مبنای موضوع قرار دادن واقعیت است که برخورد خلّاقانه، راه و رفتار خود را جست و جو و پیدا می کند.
1 - مستند ساختن راحت است.
که می گوید ؟!
این درک خوش خیالانه، در سطح نازلش از تصور مستند سازی همچون عمل گذاشتن دوربین در برابر واقعه و ثبت آن می آید و در سطح معقول تر و حرفه ای تر آن، با این تصور همراه است که یک آدم یا واقعۀ جذاب به یک فیلم جذاب می انجامد. امر واقع در اغلب موارد در برابر دوربین فعّال نمی شود، مگر این که اسباب فعّال شدن اش را فراهم کنیم. این اصل، که برای فیلم سازان با تجربه امری بدیهی است، اغلب دست و پای فیلم سازان تازه کار را در همان شروع کار می بندد. یک بستر اولیه و ابتدایی این است که آدمی که موضوع شماست، به شما اعتماد کند تا آن وقت در برابر دوربین راحت و رها بنشیند یا یک واقعۀ در جریان وقوع، درست و مؤثر و جذاب، دریافت و دیده و ثبت شود. لازمۀ فراهم کردن آن اعتماد و این مؤثر و جذاب دیدن، فیلم ساز _ و نه ثبّات _ بودن است.
اخیرا" در جریان تولید ده فیلم مستند که مسیر آن به شکل ورک شاپ پیش رفت و تمرکز اصلی کار بر مرحلۀ ایده پردازی تا شکل گیری فیلم نامۀ فیلم ها بود، در پایان کار برای همه یک حس مشترک وجود داشت : مستندسازی چه کار جذّاب نفس گیری است ! در این جا شما در حالی که با طراحی ایده و فیلم نامه ( هم چون سینمای داستانی) آمادۀ فیلم برداری می شوید، باید بیش ترین آمادگی برای تغییر احوال آدم ها و موقعیت های جلوی دوربین تان را هم داشته باشید. این وضعیت اگر اهل بداهه سازی و بداهه پردازی باشید، به مراتب پیچیده تر می شود.
2 - فیلم مستند جذّاب نیست.
زمینه ساز این تصور از سینمای مستند را دو چیز می بینم : جذّاب نبودن واقعیت و آدم های واقعی و امر واقع برای آدمی که این نظر را دارد و جذّاب و برانگیزاننده بودن امور ذهنی و ماورائی برای او، یا رو به رو بودن او با فیلم هایی که نتوانسته اند جذّابیت های پنهان موضوع واقعی شان را کشف کنند یا با واقعیت، جذاب و برانگیزاننده رو به رو نشده اند.
در این موضوع با امر دیگری هم درگیر می شویم : جذّاب برای که ؟
سینمای داستانی عموما" یا برای مخاطب عام جذّاب است ( فیلم های عامه پسند) یا برای مخاطب خاص ( فیلم های هنری و جشنواره پسند). اما سینمای مستند انواع و موضوع ها و کاربردها و رویکردهای بسیار متنوع تر و گسترده تری از سینمای داستانی دارد و به این حساب، با انتظارات و سلیقه های جوراجورتری طرف است که در پی امور "جذّاب" متفاوتی هستند. فکرش را بکنید که یک مستند جذّاب علمی، عوام و خواص اهل علم را چه قدر جذب می کند و چه قدر می تواند عوام و خواص اهل موسیقی را که کشته و مردۀ مستندهای مربوط به مویسقی اند، رم بدهد.
3 - فیلم مستند واقع گراست.
واقع گرایی خام داریم (ثبت خبررسان و غیر فعّال واقعیت) و واقع گرایی رادیکال (چالش و درگیری فعّال با واقعیت). سینمای مستند با واقع گرایی رادیکال مربوط است و مستند واقع گرا یا مستقیم شاخۀ بسیار مهمی از سینمای مستند است، اما سینمای مستند همیشه و در تمامیت خود لزوما" واقع گرا نیست، یعنی نقطۀ حرکت یا پرش آن، لزوما" ثبت، ارائه یا نمایش امر واقع نیست. بسیاری از فیلم های داستانی واقع گراتر از بسیاری از فیلم های مستنداند و بسیاری از جذّاب ترین فیلم های مستند درست به سبب نمایش گریزپا بودن واقعیت و اگر و امّا گذاشتن در قطعیت واقعیت ماندگار شده اند ( فیلم های ارول موریس یا اون شب که بارون اومد شیردل) و مستندهای مهمی هستند که به خاطر متخیل کردن امر واقع در یادها مانده اند (مستندهای هانسترا و ویگو و فرانژو و ایونس و ...) یا این که امر واقع را بستر تجارب بصری و سینمایی خود قرار داده اند (مستندهای تجربی). این گونه مستندها به هیچ وجه واقع گرا نیستند، اما مستند اند، چون با یک موضوع واقعی طرف اند و بر گفت و گو و چالش و بده و بستان با آن بنا شده اند.
4 - فیلم مستند مخاطب ندارد.
متر و معیار این نظر، از سینمای داستانی و مخاطبان آن می آید. پیش تر هم گفتم که سینمای داستانی در ارتباطش با مخاطب، یا سینمای داستانی عامه پسند است یا سینمای هنری خاص پسند. اما فیلم های مستند به خاطر جوراجوری بیش ترشان از فیلم های داستانی (از نظر تنوع موضوع، نوع فیلم سازی، کاربردی بودن آن در علوم, طبیعت، هنرها و آموزش در رشته های مختلف اجتماعی و انسانی) در ده ها و صدها فضا و موقعیت ریز و درشت و متفاوت به نمایش در می آیند و از این راه به مخاطبان انبوهی پیوند می خورند. به واقع، شاید فیلم های پر مخاطب مستند فروش کم تری از فیلم های پر مخاطب داستانی داشته باشند، اما معلوم نیست مجموع فیلم های مستند کم مخاطب تر از مجموع فیلم های داستانی باشند.
در این مقوله نکتۀ مهم دیگری هست که سینمای مستند را در موقعیت بهتری از سینمای داستانی قرار می دهد. در مجموع، مخاطب فیلم مستند کم تر "جوّ گیر" می شود و بسیار بیش تر از مخاطب فیلم داستانی انتطار و نیاز و توجه خاص به فیلمی که می بیند، دارد و آگاهانه تر دست به انتخاب فیلم برای دیدن می زند؛ به جای این که توسط فضای مثلا" غالب بر نمایش و تبلیغات فیلم های داستانی عامه پسند، انتخاب و شکار شود. با این حساب، اگر هم مخاطبان فیلم مستند کم تر از مخاطبان فیلم داستانی باشند، اما مخاطبان کیفی تر و پر تأثیرتری هستند، یا لااقل می شود گفت فردیت و خصوصیت بیش تری دارند.
5 - سینما، سینماست و مستند و داستانی نداریم.
این نظر بیش تر از سوی دوست داران فیلم های داستانی یا عشاق سینه چاک سینما (که بیش ترشان برای سینمای داستانی سینه چاک می دهند) مطرح می شود. جالب است که این نگاه در فضای بیان تفاوت سینمای داستانی و سینمای انیمیشن چندان حساس و مدعی نیست و این تفاوت را می پذیرد، اما تفاوت سینمای مستند و داستانی را برنمی تابد؛ انگار بوی رقابت و چشم و هم چشمی از آن به مشامش می رسد، که مقبولش نیست.
واقعیت این است که سینمای داستانی و مستند و انیمیشن و تجربی، بیش از هر خصوصیت و تعریف مضمونی و محتوایی، شیوه های متفاوت فیلم سازی اند و به این معنی با شیوه های متفاوت ساختاری و تکنیکی تک تک آن ها در دل زبان مشترک سینمایی شان رو به روییم. با این تعریف سینمای داستانی با روایت و قصه گویی نزدیک تر است، سینمای مستند با مشاهده و بازنمایی و شعر، سینمای انیمیشن با تخیل و فانتزی و سینمای تجربی با ذهنیت و عنصر ترکیب. همین تفاوت های ساده، اما مهم، بیان گر تفاوت های این انواع سینمایی هستند، بی آنکه به معنای بی ارتباطی آن ها باشند.
جدا از این که فیلم ساز به وقت فیلم ساختن متر به دست نمی گیرد که خلوص نوع فیلم سازی اش را اندازه نگه دارد و تک تک این انواع سینمایی در عمل، در کنار حفظ خصوصیات اصلی شان، از قابلیت ها و شیوه های یکدیگر بهره می گیرند، این هم هست که بسیاری از فیلم سازان ترکیبی می اندیشند و ترکیبی فیلم می سازند و لطف و ماندگاری کارشان هم در همین خصوصیت شان است. اما این همه مانع تفاوت گذاری میان این انواع سینمایی (نه از باب ارزش گذاری، بلکه در چهارچوب نقد و نظر و درجهت بیان وجه غالب و ویژه شان) نمی شود.
در فضای سینمای خودمان از عباس کیارستمی بسیار شنیده ایم که سینما سینماست و او معنی این تفاوت گذاری میان سینمای مستند و داستانی را نمی فهمد. پارسال در نشستی در دل برنامه های جشنوارۀ فیلم فجر از او شنیدم که مستندترین فیلم ها، تصاویری است که دوربین های مداربستۀ بانک ها ثبت می کنند! به واقع، او اصالت و نهایت ضرب و توان سینمای مستند را در واقع نمایی هرچه خام تر و بی طرفانه تر آن می بیند.از این مثال می رسیم به این که بخشی از برآشفتن ها از این بیان تفاوت ها می تواند از ندانستن ها ناشی شود، آن هم از سوی فیلم ساز پرقدری که چند مستند ماندگار سینمای ما ساختۀ اوست.
6 – سینمای مستند، سینمای اندیشه و حقیقت جویی است.
یعنی چه ؟
این نگاه و نظر بیش تر، و نه فقط، از سوی آنانی مطرح می شود که از سینمای مستتد، کلیت و معنا برای شان مهم است و نه فیلم ساختن و فیلم دیدن و بهره و لذت بردن از آن. به فخر و جلال سینمای مستند نظر دارند و نه تک حس ها و تک آدم ها و تک سرنوشت ها در تک فیلم ها. هر حس و آدم و سرنوشتی را به یک امر کلی رجوع می دهند تا از چرک و کثافت مثالی اس پاک شود و در نزهتگاه مثلی آنان منزلت و مکان پیدا کند. می بخشید که با طعنه و نیش دار حرف می زنم، اما آن قدر از گفتار و عمل مدعی حیا و صداقت و شرف نگاه و حقیقت جویی ها و حقیقت گویی های مسلط و مهاجم و پیام گزار شنیده ام و کشیده ام که حتی در اندیشه به یک حقیقت ساده و ممکن یا حقیقت یابی در اندیشه های ناهمگن هم محتاط قدم برمی دارم.
این نگاه و نظر از اذهان ایده پرداز و صاحب حق می آید و گاه پیش می آید که سینمای مستند را هم جدی می گیرد، و بسیار هم، اما "برای ......" ! و از این جایگاه، سینمای مستند تا در اختیار و مفید "برای ......" ! است، مقبول و حقیقت جو است و به محض آن که از اختیار خارج شد، از حقیقت هم فاصله گرفته است. اندیشه در این رویکرد، آن نگاه کلی نگر و والابینی است که اغلب جای زندگی ملموس و انسان و موقعیت خاص و زنده را می گیرد و کلام و ذهن را بر تصویر و امر واقع مسلط می خواهد. در این جا قطعیت و، کوتاه که بیاییم، تفسیر و تعبیر جای نقد و گفت و گو و تردید را (که عناصر و جوهرهای سینمای مستند اند) تنگ می کند و به نام سینمای مستند که متعلق به جهان ناسوت و آشکارکننده است، در پی کامرانی در ساحت لاهوت و معناست، که پنهان و پر رمز و راز است.
سینمای مستند، چون هر هنر دیگری، عرصۀ تفاوت هاست و این تعاریف یک سویه و مسلّط جز به کار محدود و جهت دار کردن این سینما نمی آید.
7 – سینما با فیلم مستند شروع شده است.
زیاد می شنویم که سینما در جهان با فیلم های مستند لومی یر و در ایران با فیلم های مستند ابراهیم خان عکاس باشی شروع شده است. این فیلم ها از بابت موضوع قرار دادن امور زنده و واقعی به سینمای مستند مربوط اند، اما فیلم مستند نیستند، چون لومی یر و ابراهیم خان در حال به انجام رساندن اموری تکنیکال و غیر هنری بوده اند. لومی یر می خواست عکس ثبت کنندۀ لحظۀ ساکن را به فیلم ضبط کنندۀ لحظۀ درحرکت گذر دهد و موفق هم شد؛ و مظفرالدین شاه و عکاس باشی وارد کنندۀ این صنعت به ایران بودند. (از این بابت ملی یس که جهان مصنوع خود را در برابر دوربین قرار می دهد و مظفرالدین شاه که برمی گردد و به دوربین ابراهیم خان نگاه می کند یا بعدها فیلم برداری را به کار تصویر کردن نمایش های درباری و شکار ملوکانه می گیرد، قطعا" هنرمندتر از لومی یر و عکاس باشی اند!). اما در جهان، و در ایران هم، سال ها طول کشید تا فیلم ساز، اندیشیده و آگاهانه، شیوۀ متفاوت و منحصر فیلم سازی مستند را اختیار کند و بده و بستان ذهن و عین (و نه فقط ثبت امور عینی) را سازوکار هنر و حرفۀ خود قرار دهد.
این افتخار نیست که ما تصاویر هر چند منحصربه فرد، اما غیر خلّاق تاریخی را فیلم مستند به حساب بیاوریم و متوّهم و خوش باورانه به متقدّم بودن سینمای مستند بر سینمای داستانی مان ببالیم. این تصاویر، هم چون تصاویر اولیه در سینمای هر کشوری، کارهای سادۀ ممکن و تمرین های با دوربین و تکنیک اند و گرچه ارزش تاریخی و صنعت سینمایی و حتی انسان شناسانه دارند، اما دریافت تفاوت و فاصلۀ شان با فیلم و سینمای مستند، نشان گر جسارت و واقع بینی ما در راه سپردن به سرچشمه های واقعی و خلّاق این سینما در جای دیگر است.
8 - مستند دهۀ چهل، مستند امروز
در سینمای مستند ایران به سه دورۀ مهم و نسبتا" طولانی حضور و تأثیر برمی خوریم : دهۀ چهل، مستند جنگ و مستند دهۀ اخیر. مستندهای ایران زمین فریدون رهنما، مستند انقلاب و مستندهای اجتماعی سال های اول انقلاب هم مهم بودند، اما کامل نشدند و به بار ننشستند. از آن سه دورۀ مهم، مستند جنگ وضعیت خاصی داشت : به یک واقعه تکیه داشت و همۀ فیلم سازان سینمای مستند درگیرش نشدند. اما دو دورۀ دهۀ چهل و دهۀ اخیر از باب سرریز کردن شور و انرژی یک نسل فیلم ساز در سینمای مستند و رسیدن به فضایی قائم به خود و معتمد به نفس، بسیار شبیه هم اند.
در سال های اخیر که فیلم سازان این هر دو دوره در کنار هم حضور دارند و فیلم می سازند، نقد و نظرهای مختلف در لعن و تقدیس یکی از این دوره ها شنیده و نوشته شده است : منشاء مستند امروز را در مستند دهۀ چهل تعریف کرده اند، مستند امروز را سرزنده و پرتنوع ارزیابی کرده اند و مستند دهۀ چهل را فاخر و درگیر با میراث گذشته و بی ارتباط با جامعه و زندگی جاری دیده اند، یا این که مستند امروز را سردرگم و غیرمحققانه به حساب آورده اند و مستند دهۀ چهل را جهان اندیشه و تألیف تعریف کرده اند، …….
این قیاس ها اگر از بابت سهم خواهی و قدرطلبی نباشد (که در تقدیس مستند دهۀ چهل از این توقعات نشان کم نیست)، می تواند به گفت و گو و بده و بستان های جذّاب و کارآمدی میان خصوصیات و قابلیت های این دو دوره بینجامد. اغلب فیلم سازان دهۀ چهل سینما را آکادمیک و در خارج از ایران خوانده بودند و شور تجربه گری داشتند و اگر دست خودشان بود، دوست داشتند فیلم داستانی یا تجربی بسازند. در مستندهاشان هم تجربی کار کردند. ذهنیت تاریخی و فلسفی و گاه اجتماعی در اغلب فیلم ها و فیلم سازهای آن دوره مهم بود و عمل می کرد. نسل امروز اما جور دیگری جذب سینمای مستند می شود. اهل زندگی روزمره است و فیلم هم می سازد. جزیی پیوسته از حیات اجتماعی است و ملموس و عینی می بیند و می سازد. درگیر گذشته یا آیندۀ دور نیست و از ارتباطش با دنیا و سینمای جهان بهرۀ روزافزون می گیرد…..
حرف و حدیث در این باره زیاد است. آن چه روشن است و از قرار توسط نسل دهۀ چهل و شیفتگان مستند آن دوره هم دیده و کم و بیش پذیرفته می شود، تعلق این دوره به نسل جوان و تازه نفس همین دوره است. پس به جای رجوع دادن دائم او به گذشته و میرث داری آن گذشته، قابلیت ها و ظرفیت هایش را بشناسیم و کمی هم کمکش کنیم تا کم و کاستی هایش را بشناسد و رها و در عین حال اندیشیده قدم بردارد.
9 – تحقیق مقذّم است؛
نه، اوّل طرّاحی.
سوای آن ها که با کت و شلوار می پرند توی آب (و راستش گاهی وقت ها ماهی هم می گیرند!)، عده ای هم هستند که به تحقیق و طرّاحی برای فیلم مستند باور دارند، منتهی در اگر و امّا هستند و بین شان دعوا هست که با تحقیق باید شروع کرد یا با طرّاحی؟
دو سه سالی می شود که با دوستان منتقد و فیلم ساز در تهران و شهرهای دور و نزدیک حول مسائل نظری و عملی سینمای مستند "ورک شاپ" برگزار می کنیم. بیش از گذشته برایم روشن شده که اول ایده مهم است، چون داشتن ایده به این معنی است که تنها به موضوع بسنده نکرده اید و موضوع به حس و نظر شما (یعنی همان ایده) گره خورده است. تا این جا انگیزه و دریافت اولیۀ شما از موضوع روشن شده است. آن بحث مرغ و تخم مرغ از این جا شروع می شود. اغلب مواقع، وقتی که ایده دارید یعنی تا حدودی موضوع را می شناسید، یعنی بخشی از روند تحقیق از پیش در شما طی شده است. اگر از من می پرسید، از مرحلۀ ایده به بعد، حتما" باید طرح اولیه ای داشته باشید تا بدانید موضوع های مشخص تر و دایرۀ تحقیقتان چیست. گاهی آسیب گم شدن در گرداب و آشفته بازار تحقیق سنگین تر از فیلم سازی بدون تحقیق است؛ دراین باره تا بخواهید شاهد مثال برایتان دارم. در نبود یک طرح اولیه، رابطۀ روال تحقیق با شما همان رشته ای است که دوست بر گردن تان انداخته و " می کشد هر جا که خاطرخواه اوست".
رابطۀ تحقیق و طرّاحی یک بار برای همیشه نیست. تحقیق، مدام ملاط بیش تری به طرّاحی شما می رساند و روشن تر شدن طرح و فیلم نامه تان، مسیر و محدودۀ تحقیق تان را مشخص تر می کند.
در سینمای مستند ما بحث و بررسی جایگاه تحقیق اغلب با افراط و تفریط روبه رو است و تحقیق، اغلب به عنوان فعالیتی مستقل و جدا و یک بار برای همیشه پیش چشم می آید و رابطه اش با ایده در شروع کار، و با طرّاحی گام به گام در ادامۀ مسیر دیده نمی شود. این هم گفتنی است که فیلم های مستند ما بیش از فقدان یا ضعف تحقیق، از همان با کت و شلوار توی آب پریدن و ایده و طرح اولیه برای شروع کار نداشتن آسیب می بینند.
پس طراّحی مقدم است ؟ محقّقا" بله !
10 - سینمای مستند خیلی هم مهم نیست.
راستش را بخواهید، نمی دانم حد و حدود مهم بودن و نبودن (و به خصوص "خیلی" مهم بودن و نبودن) سینمای مستند با چه متر ومعیاری تعیین می شود. اگر ملاک، ساز و کار تولید و عرضه و مخاطب سینمای داستانی است که در همین نوشته پیش تر در باره اش گفتیم و خواندید. اگر بحث نیاز جامعه است که مسئله می تواند کش پیدا کند و به هنرهای کم مخاطب دیگر _مثل نقاشی و مجسمه سازی و ..._ هم گیر داده شود. و تازه اهالی و دست انذکاران سینمای مستند، که معتقد اند سهم بیش تری از بودجۀ سینما و اکران تلویزیون حق شان است و این سینما را دوست دارند و برایش به امر قانونی و مشروع "دوندگی" مشغولند، مگر جای کسی را تنگ کرده اند (گرچه قرار است به تدریج تنگ کنند!) و به چه غنیمتی چنگ زده اند که مدعیان نوبه نو پیدا می کنند؟
سینمای مستند مهم است، به اندازۀ خودش و برای دست اندرکاران پیگیر و علاقه مندان دوست دارش. امیدواریم این دایره با حفظ و رشد خصوصیات و قابلیت های سینمای مستند، گسترش یابد و دست اندرکاران پیگیرتر و علاقه مندان دوست دارتری پیدا کند، همین جور که در سال های اخیر پیدا کرده است.
تا اطلاع ثانوی من یکی از این توقع حداقل کوتاه نمی آیم !
چکیده ای از مطلبی که برای برگزاری ورک شاپ جشنواره کودک ونوجوان همدان آماده شده بود که برنامه جشنواره حذف شد
|
